Avustralya yangın ekolojisi

Avustralya yangın ekolojisi, dünyanın en çarpıcı ve en eski örneklerinden biridir. Kıta, milyonlarca yıldır (özellikle son 6.000–10.000 yılda kuraklaşmayla birlikte) yangınla şekillenmiş bir ekosisteme sahiptir. Avustralya bitki örtüsünün büyük kısmı (özellikle okaliptüs ormanları, sclerophyll ormanlar, savanlar ve makilik benzeri alanlar) yangına bağımlı (fire-dependent) veya yangına son derece uyarlanmış (fire-adapted) olarak evrilmiştir.Okaliptüslerin (Eucalyptus) yangınla dansıAvustralya ormanlarının %70–80'ini oluşturan okaliptüs türleri, yangın ekolojisinin poster çocuklarıdır:

• Kalın, lifli kabuk → Birçok türde (stringybark, ironbark) kabuk yangın sırasında yanmaz veya çok yavaş yanar; içteki canlı dokuyu korur.
• Epicormic tomurcuklar → Gövde ve dalların altında binlerce gizli tomurcuk bulunur. Yangın kabuğu kavursa bile bu tomurcuklar hızla filizlenir — ağaçlar birkaç hafta içinde yeşillenir.
• Lignotüber → Bazı türlerde (özellikle mallee okaliptüsleri) kök-yumruları vardır; yangın sonrası yerden yeni sürgünler verir.
• Yağlı yapraklar ve uçucu yağlar → Yangını daha şiddetli kılar ama aynı zamanda rekabeti temizler. Bazı türler yangın sonrası tohum salınımı için ısıya ihtiyaç duyar (serotinöz kozalak benzeri yapılar).
• Tohum bankası → Toprakta yıllarca bekleyen tohumlar yangın sonrası açılır, külteki besinlerle hızlı büyür.

Dev okaliptüs ormanları (mountain ash, alpine ash gibi) yangınsız uzun süre kalırsa rainforest'e dönüşebilir — ama yangın geri dönerse okaliptüs yeniden hakim olur. Bu, yangının ekosistem dengesini koruyan bir anahtar olduğunu gösterir.Savanlar ve kuzey tropikleriKuzey Avustralya'daki devasa savan alanları (yaklaşık 1.9 milyon km²) yılda ortalama %18–30'u yanar. Bu yangınlar genellikle düşük-orta şiddetlidir ve Aborjinlerin geleneksel "cool burns" (soğuk yakmalar) ile yönetilmiştir:

• Yangın sonrası yeni ot büyümesi → Kangurular, wallaby'ler için besin artar.
• Ağaçlar (çoğunlukla okaliptüs) yangına dayanıklıdır; sık yangın ot hakimiyetini korur, yoksa çalılıklaşır.
• Aborjin fire-stick farming → Binlerce yıldır düşük yoğunluklu, mevsimsel yakmalarla biyoçeşitliliği ve av hayvanlarını artırır.

Hayvanların yangın stratejileri

• Kaçış → Kangurular, emu gibi mobil türler yangından kaçar.
• Sığınak → Bazı keseliler (koala hariç) yuvalarını veya mağaraları kullanır.
• Yangın sonrası patlama → Böcekler, küçük memeliler yeni filiz ve ölü ağaçlardan beslenir → yırtıcılar (kuşlar, yılanlar) takip eder.
• Uzun vadeli → Bazı türler (örneğin bazı kurbağalar, böcekler) yangın sonrası nemli mikro-habitatlarda çoğalır.

Modern sorunlar ve mega yangınlarAvustralya'nın yangın rejimi doğal olarak sık ve düşük-orta şiddetliyken, son 20–30 yılda mega yangınlar (2019–2020 gibi) artıyor:

• İklim değişikliği → Daha uzun kurak dönemler, daha şiddetli sıcak dalgaları → yangın şiddeti ve sıklığı artıyor.
• Yakıt birikimi → Bastırılmış yangın politikaları + toprak kullanımı değişiklikleri → çok fazla yanıcı madde.
• Sonuç → Bazı alanlarda çoklu yüksek şiddetli yangın → tohum bankası tükenir, lignotüberler bile dayanamaz, ekosistem çöker (örneğin bazı alpine ash ormanlarında "ekolojik çöküş" raporlandı).
• 2019–2020 yangınları → Yaklaşık 1 milyar hayvan öldü, birçok endemik tür (koala popülasyonları, nadir bitkiler) kalıcı hasar gördü.

Yönetim ve Aborjin bilgisiGünümüzde kontrollü yakma (prescribed burning) ve Aborjin geleneksel bilgisi yeniden önem kazanıyor:

• Erken kuru mevsimde düşük yoğunluklu yakmalar → yakıtı azaltır, mega yangın riskini düşürür.
• Mozaik yanıklar → Farklı yaşta yanmış alanlar yaratır → biyoçeşitlilik artar.
• Ama mega yangın çağında bile bazı ekosistemler (özellikle ıslak okaliptüs ormanları) artık doğal rejimden uzaklaşıyor.

Kısacası Avustralya yangın ekolojisi der ki: Yangın burada "felaket" değil, evrimin mimarı. Ama iklim değişikliğiyle birlikte bu mimar artık aşırı şiddetli çalışıyor ve bazı ekosistemler bu tempoya ayak uyduramıyor.Avustralya ormanlarına baktığınızda, o dev okaliptüslerin aslında "yangınla yeniden doğan" canlılar olduğunu hatırlayın. Doğa burada yangını bir düşman değil, bir ortak olarak kullanmış.

Computer - Internet Technology Design World -Avustralya yangın ekolojisi-------------- Bilim ve Toplum - Bilim ve Teknik -- --------sosyal medya, ------facebook, Instagram, internet, Pinterest, sosyal medya, Twitter, vine------ internet,oyun,bilgisayar,bilişim,Programlama, Network,Msn,Yahoo,messenger,Gmail,Hotmail,Cep, İPhone,Android